Uluslararası bir uzmanlar grubu, aşırı işlenmiş gıdaların sağlık üzerindeki potansiyel tehditlerini vurgulayarak, beslenmede bu tür ürünlerin azaltılmasının hemen hayata geçirilmesi çağrısında bulundu. Araştırmacılar, beslenme alışkanlıklarımızın giderek taze ve az işlenmiş gıdalardan, ucuz ve yoğun olarak işlenen ürünlere kaydığını belirtiyor; bunun da obezite ve depresyon gibi kronik hastalık risklerini artırdığı ifade ediliyor.
Lancet»te yayımlanan çalışmada hükümetlerin daha besleyici gıdalara erişimi desteklemek için adım atmaları, ultra işlenmiş gıdalara yönelik uyarılar konulması ve vergilerin artırılması gerektiği dile getiriliyor. Ancak bazı bilim insanları, bu tür gıdaların doğrudan sağlık zararını kanıtlamanın zor olduğunu savunuyor; bu nedenle daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulduğu belirtiliyor.
Ultra işlenmiş gıdalar, mutfakta bulunmayan en az beş bileşeni içerebilen ürünler olarak tanımlanıyor; emülatörler, koruyucular, katkı maddeleri, boyalar ve tatlandırıcılar bunlara örnek gösteriliyor. Sosisler, cipsler, hazır hamur işleri, bisküviler, hazır çorbalar, gazlı içecekler, dondurma ve bazı süpermarket ekmekleri buna dahil sayılıyor. Bu tür gıdaların endüstriyel ölçekte üretilmesi, dünya genelinde tüketim alışkanlıklarını değiştirirken aşırı şeker ve sağlıksız yağlar içerme eğiliminde olduğunu ve lif ile protein eksikliği nedeniyle besin kalitesini düşürdüğünü gösteren çalışmalar bulunuyor.
Çalışma, 43 uluslararası uzman tarafından yürütülmüş olup 104 uzun dönemli çalışmaya dayanıyor. Ultra işlenmiş gıdaların sağlık üzerinde görülen etkileri, 12 farklı sağlık sorunuyla ilişkilendiriliyor; bunlar arasında tip 2 diyabet, kardiyovasküler hastalıklar, böbrek hastalıkları, depresyon ve erken ölüm gibi sonuçlar yer alıyor.
Nova sınıflandırma sisteminin yaratıcısı Prof. Carlos Monteiro, ultra işlenmiş gıdaların tüketiminin global olarak beslenme biçimlerini yeniden şekillendirdiğini ve taze ile az işlenmiş gıdaların yerini aldığını ifade ediyor. Ayrıca bu değişimin, sağlığı koruyan kamu politikalarını baltalamak için güçlü küresel şirketler ve yoğun pazarlama tarafından desteklendiğini belirtiyor.
Çalışmanın ortak yazarlarından Dr. Phillip Baker ise bu konudaki tetkikin tütün endüstrisine karşı verilen küresel kamu sağlığı tepkisine benzer bir etki yaratması gerektiğini savunuyor. Ancak klinik deneylerle kesin kanıtlar elde edilmesinin şu aşamada zor olduğu da kabul ediliyor; bu nedenle dünyayı potansiyel zararlardan korumak için harekete geçilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Bazı bilim insanları, ultra işlenmiş gıdaların etkilerini yaşam tarzı, davranış ve mali durum gibi diğer değişkenlerden ayırmanın zor olduğuna dikkat çekiyor. Nova sınıflandırmasının eleştirilmesi gereken yönleri olduğunu söyleyenler, sistemin besin değeri yerine işlenme düzeyine odaklandığını belirtiyorlar. Örneğin tam tahıllı ekmek, kahvaltılık gevrekler, az yağlı yoğurtlar ve bebek mamaları ultra işlenmiş olarak sınıflandırılsa da içerdikleri faydalı maddeler nedeniyle bu sınıflandırmanın tartışmalı olduğunu savunuyorlar.
Uygulamalı istatistik uzmanı Prof. Kevin McConway, bu tür çalışmaların bir bağ kurabileceğini ancak neden-sonuç ilişkisini net olarak kanıtlamadığını ifade ediyor. Yine de bazı ultra işlenmiş gıdaların kronik hastalık riskini artırabileceğine dair görüşler paylaşılıyor; fakat tüm bu gıdaların risk taşıdığı iddiasının kesin olmadığını ekliyor.
Araştırmayı değerlendiren Aberdeen Üniversitesi Prof. Jules Griffin, gıda işlenmesinin bazı olumlu yönleri olduğuna vurgu yapıyor ve bu konuyu anlamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Endüstriyi temsil eden Gıda ve İçecek Federasyonu (FDF) ise ultra işlenmiş gıdaların dengeli bir beslenmenin parçası olabileceğini savunuyor. FDF’nin bilim sorumlusu Kate Halliwell, bazı ürünlerde şeker ve tuz miktarının 2015’ten bu yana önemli ölçüde azaldığını ifade ediyor. İngiltere’nin Beslenme Konusundaki Bilimsel Danışma Komitesi de bu yılın başlarında ultra işlenmiş gıdaların yüksek tüketiminin sağlık üzerinde olumsuz etkileri olduğuna dair kaygıları dile getirmiş, ancak bunun temel olarak işlenmiş olmalarından mı yoksa yüksek kalori, doymuş yağ, tuz ve serbest şeker içeriğinden mi kaynaklandığının belirsiz olduğunu belirtti.
