Birinci elden bakışla dünyayı şekillendiren nadir toprak elementleri (NTE), Türkiye için de hayati bir odak noktası haline geliyor. İTÜ Maden Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mustafa Kumral, Milliyet’e NTE konusundaki soruları yanıtladı ve Türkiye’nin elektrikli araçlar, rüzgar türbinleri ve ileri savunma sistemleri için umut vaat eden potansiyele sahip olduğunu vurguladı. Türkiye, modern dünyanın temelini oluşturan bu 17 kritik elementi yüksek potansiyel içeren ülkeler arasına dahil olmak için adımlar atıyor diyen Kumral, şu önemli noktaları paylaştı: NTE meselesi, yalnızca jeoloji veya ekonomiyle sınırlı değildir; küresel güç dengeleri, teknolojik hâkimiyet ve çok kutuplu dünyada ülkelerin üstlendiği rol ve yol haritalarıyla bağlantılıdır.
Türkiye’nin asıl zorluğu, sadece madeni çıkarmakla kalmamak, bilgi, teknoloji, sanayi ve diplomasiyle entegrasyonunu kurmaktır. NTE’ler modern yaşamın görünmeyen altyapısını oluşturur; akıllı telefonlardan uydulara kadar her şey bu temel elementlere dayanır. Küresel erişimin sınırlı olduğu bu yolda Çin’in rafinaj kapasitesinin büyük kısmını kontrol etmesi önemli bir gerçek olarak öne çıkmaktadır. Enerji dönüşümü hızlandıkça güvenli tedarik zincirleri oluşturma çabaları artıyor; Türkiye de bu yarışta önemli oyuncular arasında yer almaya hazırlanıyor.
Esas ise mıknatıslar ekseninde dönüyor. Nadir toprak metallerinden üretilen kalıcı mıknatıslar, yeşil dönüşümün motorudur; elektrikli araç motorlarını hafifletir, türbinleri daha verimli kılar ve hassas savunma sistemlerini güçlendirir. Bu alanda kritik dört element olan neodimyum (Nd), praseodimyum (Pr), disprosyum (Dy) ve terbiyum (Tb) küresel ticaretin büyük bir kısmını oluşturur. Bu elementlerin yüksek saflıkta işlenmesi, sanayiye entegrasyon anlamında küresel rekabeti belirler.
Jeolojik armağanlar ve endüstriyel sınavlar olarak Türkiye’nin NTE rezervleri, uçtan uca bir ekosistemle yüksek katma değerli ürünlere dönüştürülmelidir. Eskişehir Kızılcaören’deki laboratuvar çalışmaları seryum, lantan ve Nd/Pr çiftinde %99’un üzerinde saflık elde ediyor. Eti Maden’in pilot rafinasyon tesisi girişimi, keşiften üretime geçişin somut göstergesidir. 2018’de TENMAK çatısı altında NATEN’in kurulmasıyla politika, teknoloji ve araştırma faaliyetleri bir araya getirilerek ulusal düzeyde koordinasyon güçlenmiştir. Ayrıca MTA, MUNTEAM ve üniversitelerle işbirliği, Türkiye’nin NTE stratejisinin kalbini oluşturmaktadır; güvenli tedarik zincirleri ve yerli üretim hedefleri ulusal planlarda öncelik kazanmıştır.
Değerli dört nadir elementin kısa yorumu konusunda Prof. Kumral, lantan ve seryum gibi yan ürünlerin görece daha düşük kâr marjına sahip olduğunu belirtti. Özellikle rüzgâr türbinlerinde ve yüksek sıcaklık ihtiyacı olan savunma sanayisinde kullanılan Dy ve Tb talebinin gelecek on yılda artması bekleniyor; arz sıkıntısı yaşayan ülkeler jeopolitik avantaj kazanacaktır. Ancak arz fazlası olursa Türkiye’nin esnekliğinde güçlenme görülebilir. Mıknatıs ve alaşım üretimi en yüksek katma değeri sunarken, yerli talebin istikrarlı bir biçimde sürdürülmesi kritik olabilir; bu çerçevede NTE’leri yalnızca bir hammadde olarak görmek yerine bir sanayi politikası unsuru olarak ele almak gerekiyor.
Yerli mülkiyet ve küresel iş modelleri bağlamında Çin’in korkutucu tedarik zinciri hakimiyeti, madencilikten rafinasyona kadar geniş bir alanda etkisini gösteriyor. Batı ülkeleri kamu-özel ortaklıklarıyla kapasiteyi yeniden inşa etmeye çalışırken Türkiye’nin teknik altyapısı hızla olgunlaşıyor. Kızılcaören laboratuvar ayrıştırmaları, MTA ve Eti Maden’in pilot projeleri, üniversitelerdeki hidro-maden ve alaşım çalışmaları sağlam bir başlangıç sunuyor. NATEN, bu ekosistemi koordine ederek araştırma ile sanayiyi bir araya getirirken, solvent ekstraksiyonu, atık yönetimi ve radyonüklid denetimi gibi alanlarda hedefli uluslararası iş birliklerine ihtiyaç vardır.
En etkili model olarak görülen yaklaşım, yerli mülkiyeti korurken yabancı süreç bilgisinin kontrollü transferidır. NTE teknolojileri genellikle pazar üzerinden değil, ittifaklar üzerinden yayılır; bu da Türkiye’nin Batı ve Doğu ile dengeli ilişkilerini stratejik bir köprü konumuna getirir. Bu bağlamda, çevre yönetimi güçlü, ihracat politikaları şeffaf ve adil ticareti destekleyen bir yaklaşım hayati önemdedir.
Türkiye’nin rolü bir köprü kurucu olmakta saklı. NTE’nin küresel rekabeti sadece pazar payı üzerinden değil, dayanıklılık, etki ve özerklik üzerinden şekillenecek. Türkiye, madenden mıknatısa uzanan zinciri kurarak ekonomisini yüksek teknoloji üretimiyle güçlendirebilir; ayrıca Doğu ile Batı arasında güvene dayalı ilişkiler kurarak tedarik güvenliği, istikrar ve adil ticaret konularında anahtar aktörlerden biri olabilir. Kritik ham maddelerin artık stratejik bir güç olduğunun altını çizen Kumral, Türkiye’nin bu elementleri yalnızca bir hammadde olarak görmekten çıkıp milli egemenliğin temel unsuru haline getirmesi gerektiğini vurguluyor.
