Birçok kadının hayatında görünmez bir bağımlılık halini alan taba, Gambiya’da ve komşu bölgelerde son yıllarda güçlenen bir sağlık meselesi olarak karşımıza çıkıyor. İnsanlar, tütünden toz halinde elde edilen bu karışımı burundan çekebiliyor, sigara içebiliyor ya da macunu ağız yoluyla tüketebiliyor. Ancak bazı kadınlar için durum çok daha gizli; taba alınışı vajinal yoldan da gerçekleşebiliyor ve bu kullanım şekli çeşitli sağlık sorunlarını tetikleyebiliyor.
Aishatou adlı bir kadın, yine gerçek ismi saklı tutulacak şekilde, tabanın bağımlılığa nasıl dönüştüğünü ve gebelikte yaşanan zorlukları anlatıyor. Başlarda kilo vermeye yardımcı olacağını düşündüğü bu madde, kısa süre içinde davranışlarını ele geçirecek, günlük birkaç kez kullanıma varacak kadar bağımlılık yapıyor. Hamile kaldığında bile bırakmayı denediğini, ancak bebeğin ölümcül etkiler yaşamasıyla durumun daha da trajik hâl aldığını ifade ediyor. Doktorlar bu iddiaları doğrulasa da sonuçlar netlik kazanmıyor; Aishatou ise vajinasında her daim yanma hissi yaşadığını paylaşıyor.
Rashida adını kullanan bir başka kullanıcı da aynı bağımlılıktan muzdarip. Onun da bağımlılığı, evlilik yaşamını ve günlük iş akışını derinden etkiliyor; eşinin bu durumdan haberi yok. Taba kötüleşen koşullarda bile, yüzlerce kilometrelik mesafeler katederek satıcılarla temas halinde kalıyorlar. “İlk kez denediğimde korkunç bir baş dönmesi yaşadım; ikinci kez kustum ve artık üçüncü gün normale dönmüştüm” gibi tanıklıklar, bu maddenin kullanıcılarında görülen ciddi yan etkileri ortaya koyuyor.
Gambiya’da taba, stres, enerji ve sağlık için halk arasında popülerliğini koruyor. Ancak bu popülarite, kadınlar arasında yaygınlaşan zararlı bir alışkanlığı da tetikleyebiliyor. Taba satıcıları, ürünü saklayarak ve yalnızca belirli müşterilere özel kodlar karşılığında satış yaparak ağlarını sürdürüyor. Kuzey Şeria bölgesindeki küçük bir kasabada iki yıldır satış yapan 56 yaşındaki Ramat, karışımın çoğunlukla naylona sarılarak satıldığını, bazı müşterilere ekstra koruma amacıyla kağıt sargılar verildiğini belirtiyor. Her paket yaklaşık 15 dalay olarak fiyatlandırılıyor ve kâr marjları yüksek görünüyor.
Resmi kayıtlara göre Gambiya 2020 yılında tabağın kadınlar ve kız çocukları için zararlı bir madde olduğuna karar verdi; ancak uygulama alanında pek de etkili adımlar atılamıyor. Milletvekilleri ve sivil toplum aktörleri, daha sert önlemler alınması için baskılarını sürdürüyor. Uluslararası tedarik ağları üzerinden gelen tabanın Gine-Bissau, Sierra Leone ve Senegal’e kadar uzandığı düşünülüyor.
Sağlık araştırmaları Gambiya’daki Tıbbi Araştırma Konseyi’nin epidemiyologları, taba kullanımının zararlı etkileri konusunda endişelerini yineliyor. 2023 yılında yayımlanan bir çalışmada, katılımcı kadınlarda kusma, ishal, kontrolsüz idrara çıkma ve yanma hissi gibi belirtilerin yaygın olduğu; bazı örneklerde kurşun ve kanserojen nitelikteki bileşiklerin bulunduğu göstergelendi. Özellikle nikotin zehirlenmesinin benzer belirtilerle kendini gösterdiği not edildi.
Hükümet, sağlık uzmanları ve aktivistleriyle topluluklarda bilgi yayma ve farkındalık kampanyaları yürütüyor. Kadınların durumlarını kendi topluluklarında anlatmaları, taba karşıtı hareketin yerel düzeyde güçlenmesini sağlıyor. Mart ayında Gambiya’da ilk uyuşturucu rehabilitasyon ve tedavi merkezi açıldı; bu merkezin taba kullanıcılarını kapsayıp kapsamayacağı ise belirsizliğini koruyor.
Yine de Aishatou ve Rashida gibi eski kullanıcılar, topluluklarına mesaj vererek benzer kaderleri paylaşmama çağrısı yapıyor. “Hayatımda gördüğüm zararları başkalarının yaşamalarında görmek istemiyorum” diyen Aishatou, yardım alabilseydi bağımlılığını sona erdirebileceğini umuyor. Başkaları için ise umut, doğru destek ve toplum içi çabalarla mümkün görünüyor.
