İran’da artan hükümet karşıtı gösterilere karşı ekonomik baskıyı güçlendirme amacıyla ABD, İran ile ticaret yapan ülkeler için %25 oranında gümrük vergisi uygulanacağını açıkladı. Kararın anlık hayata geçirilmesiyle, hem ABD’nin iç pazarlarıyla hem de İran’a yakın ülkelerle ticaret yapan Türkiye için yeni bir denge gözetimi gerekliliği doğdu. Başkan Trump’ın Truth Social hesabından paylaştığı mesajda, bu verginin derhal yürürlüğe girdiği belirtildi.
Koşullara bağlı muafiyetler ifadesiyle birlikte, uygulanmanın hangi sektörleri kapsayacağı konusunda ABD Ticaret Temsilciliği’nin (USTR) çalışma yürüttüğü kaydedildi. Muafiyetlerin ülke veya sektör bazında değişebileceği, İran’a yönelik baskı politikalarının yanı sıra İran’a yakın ülkeleri de seçim yapmaya zorlayabileceği belirtiliyor. Yüzde 25’lik verginin mevcut vergilere mi ek uygulanacağı ve Türkiye’nin bu kapsamda muaf tutulup tutulamayacağı, Türk firmalarının ABD finansal sistemleriyle ilişkilerinin nasıl etkileneceği önümüzdeki günlerde netleşecek konular arasındadır.
ABD-Türk ticareti ve Türkiye’nin ihracat potansiyeli—Türkiye, ABD’nin en önemli ticaret partnerlerinden biridir. 2022’de ikili ticaret hacmi 32.1 milyar dolar, 2023’te 30.6 milyar dolar, 2024 yılında ise 32.5 milyar dolar olarak kaydedilmiştir. 2024 itibarıyla Türkiye’nin ABD’ye yaptığı ihracat yaklaşık 16.4 milyar dolardır; makineler, mekanik cihazlar, değerli taşlar, metaller, otomotiv, halılar, çimento ve elektrikli makine bu alanda öne çıkan ürünler arasındadır. ABD, Türkiye’nin Almanya’dan sonra en çok ihracat yaptığı ikinci ülke konumundadır. 2025 yılında ihracatın 18-20 milyar dolar aralığında bir artış göstermesi beklenmektedir.
Muafiyet süreçleri ve etkiler—Türk-Amerikan İşadamları Derneği Başkanı Süleyman Ecevit Sanlı, bu tür bir uygulamanın kapsamına göre maliyet artışı ve öngörülebilirlik kaybı risklerini beraberinde getirebileceğini vurguladı. Türkiye’nin hangi sektörlerin kapsama alınacağını ve muafiyetin mümkün olup olmadığını, uluslararası ticaretteki örnek uygulamalardan hareketle değerlendirmek gerektiğini söyledi. Ayrıca, mevcut ticaret hacimleri, istişare süreçleri ve teknik değerlendirmeler doğrultusunda Türkiye’nin muafiyetten yararlanıp yararlanamayacağının netleşeceğini belirtti.
Enerji ve ticaret dengesi—İran’a yapılan ihracatta makineler ve parçaları, plastik ürünler, kimyasal ürünler, tarım ürünleri ve metal cevherleri ön planda. İran’dan yapılan ithalatta ise doğal gaz ile birlikte metal ve tarım ürünleri önemli yer tutuyor. Bu yıl içinde 9.6 milyar metreküp doğal gaz boru gazı anlaşması sona ereceği için, yenileme durumunda ilave vergi uygulanıp uygulanmayacağı enerji politikalarının da önemli bir belirleyicisi haline geliyor. Türkiye, geçmişte ABD’nin Rus Gazprombank yaptırımlarından muaf tutulmuş ve gaz tedarikinin kesintiye uğramaması için tedbirler almıştır. İran tarafı ise gaz sözleşmesini uzatma yönünde niyetli olduklarını belirtirken, Türkiye’nin LNG anlaşmalarıyla kaynak çeşitliliğini artırdığı gözlemlenmektedir.
İran-Türkiye ticareti—İran ile Türkiye arasındaki dış ticaret hacmi 2024 yılında 5.68 milyar dolar olarak kaydedildi. Türkiye’nin İran’a ihracatı 3.23 milyar dolar, ithalatı 2.45 milyar dolar olarak gerçekleşti ve Türkiye, İran ile ticarette 0.78 milyar dolarlık olumlu bir fark elde etti. Çin, Birleşik Arap Emirlikleri, Irak ve Hindistan gibi ülkelerin de İran’ın önemli ticaret ortakları arasında yer aldığı bu tablo, yaptırımların bölgesel etkilerini daha da belirginleştirmektedir.
