Ay’ın yüzeyinin şu anki görünümüyle olan farklarını sadece yakın ve uzak yüz olarak düşünmek yanıltıcı olabilir. Son zamanlarda yapılan analizler, bu iki yüz arasındaki farkların yüzeye hapsolmadığını, derinliklere kadar uzandığını gösteriyor. Çin’in 2024 yılında başlattığı Chang 6 göreviyle elde edilen kaya örneklerinin incelemesi, 2.8 milyar yıl önce lavlardan oluşan taşların yaklaşık 1.100°C’de kristalleştiğini ortaya koyuyor. Bu değer, yakın yüzeyden elde edilen örneklerde gözlemlenen sıcaklıktan yaklaşık 100°C daha düşük bir düzeye işaret ediyor ve bu farkı derinlere taşıyor.
Bilim insanları bu sıcaklık farkının ardında, uzak yüzde daha az bulunan radyoaktif elementlerden kaynaklanan ısı üretimini görüyorlar; uranyum, toryum ve potasyum gibi elementlerin yoğunluğunun yakın yüze kıyasla daha az olması bu durumu açıklamaya çalışıyor. Bu durumun oluşumu için birkaç hipotez öne sürülüyor: Ay’ın erken dönemlerinde gerçekleşen devasa bir çarpışmanın kalıntıları mı bu durumu tetikliyor, yoksa Ay’ın bir uyduyla birleşmesi mi bu farklılığı yaratıyor? Bir diğer olasılık ise Dünya’nın güçlü kütleçekiminin yakın yüzün iç kısmını daha sıcak tutması olabilir.
Geçmişteki jeolojik kanıtlar da bu tabloyu destekliyor. Örneğin, yakın yüzün yaklaşık üçte biri, eski volkanik patlamaların bıraktığı Maria adı verilen koyu düzlüklerle kaplı iken, uzak yüzde için bu oran yalnızca yüzde bir düzeyinde kalıyor. NASA’nın GRAIL göreviyle elde edilen veriler, uzak yüzün kabuğunun ortalama olarak 20 kilometre daha kalın olduğunu gösteriyordu.
Bu farklar yalnızca Ay’a özgü bir ilgi alanı olmaktan çıkıp, Dünya’nın oluşum sürecinin de ayrıntılı bir hikâyesini aydınlatıyor. 4.5 milyar yıl önce Mars büyüklüğünde bir gök cisminin Dünya’ya çarpmasıyla oluştuğu düşünülen gezegenimizin uydusu, bu karşılaştırmalı incelemede kilit rol oynuyor.
Araştırmacılar, şu anda eldeki verilerle yanıtladıklarından çok daha fazla soru ile karşı karşıya. Ancak kesin olan bir şey var: Ay’ın iki yüzü arasındaki uçurum, beklenenden çok daha derin ve karmaşık bir geçmişe sahip.
