Bir ürünün tabaktan sofraya uzanan serüveni, üretimden markete kadar pek çok aşamadan geçerken fiyatların hangi noktada yükseldiğini merak edenler için dikkat çekici bir inceleme sunuyor. Meyve ve sebze üreticilerinden başlayıp işleme, paketleme ve lojistik süreçlerine uzanan zincirde, piyasa koşullarıyla birlikte aracıların maliyet hesaplarına etki eden risk primleri öne çıkıyor. Bu durum tüketiciye yansıyan maliyetleri belirliyor ve dolaşımdaki para hareketleriyle günlük fiyatlarda dalgalanmalara yol açıyor.
Yeşil Etki Derneği Başkanı Çiftçi ve tarım yazarı Mine Ataman, son yıllarda tarım ve gıda ekonomisinin “gerçek sebeplerin gölgelenmesi” ve çözümün zorlaşmasıyla karşı karşıya olduğunu ifade ediyor. Ataman’a göre insanlar birbirini suçlama eğiliminde kalırken, takip edilebilirlik azalıyor ve fiyatlar karanlıkta yükseliyor. Paniğin satın alma davranışlarına etkisiyle talep arttıkça depolama alışkanlıkları değişiyor ve aracılar da yatırım risklerini hesaba katarak ek maliyetler ve primler ekliyorlar. Bu durum, zincirde kimin aşırı kâr elde ettiğini, hangi aşamada fiyatların yükseldiğini ve hangi alanlarda düzenlemenin gerektiğini daha görünür kılıyor.
Geliştirilen rapor ve denetim mekanizmaları kapsamında TÜFE ve ÜFE gibi aylık gıda değer zinciri raporlarının yayımlanması gerektiğine vurgu yapılıyor. Böyle bir analiz, üretici ile tüketici arasındaki fiyat farklarının nedenlerini netleştirerek politika yapıcılar için yol gösterici olabilir.
Doğrudan üreticiden satışın önemi Planlanan hal yasası değişiklikleriyle, hal pazarlarında fiyat artışı yapanları ve stokçuluğu caydıracak cezalar düşünülüyor: birim olarak 1 milyon lira cezalar ve çöpe dökülenecek sebze-meyve için 200 bin lira cezalar öngörülüyor. Ayrıca kayıt dışılığı engellemeye yönelik kontrol noktalarının kurulması planlanıyor. Üretici ile tüketici arasındaki fiyat farkını azaltmak amacıyla, perakende zincirinde sunulan ürünlerin yüzde 20’ye kadarını doğrudan üreticiden ya da üretici örgütlerinden temin etmek zorunlu kılınabilir.
