İran’da süren savaş ortamı, dünyanın en çok konuşulan Antep fıstığı pazarını etkilemeye devam ediyor. Şu anda fiyatlar, yaklaşık 8 yılın zirvesine yaklaşırken 4.60 doların üzerine çıktı ve bu hareket çikolata, şekerleme ve tatlı gibi pek çok üründe dolaylı maliyetleri artıracak bir zincir oluşturuyor. Son veriler, fıstık fiyatlarında %30’luk bir artış olduğunu gösterirken, diğer ürünlerin maliyetlerinde de yaklaşık %10’luk bir yükseliş öne çıkıyor. Temel sorun sevkıyattan çok üretim miktarında yaşanan sıkıntı. İklim krizi nedeniyle üretimde kayıplar erken dönemde belirginleşti ve savaşla birleşince sezon sonu itibarıyla fiyatlar tetiklendi.
Süreç benzer biçimde devam ediyorABD/İsrail-İran çatışmasının şiddeti artarken, 28 Şubat’tan bu yana süregelen süreçte ateşkes görüşmeleri bazen ilerleyip bazen sekteye uğruyor. Geçen hafta başlayan süreç, piyasalarda yeniden umut doğururken, özellikle kapalı konumda olan Hürmüz Boğazı’nın etkisiyle enerji maliyetleri yükseliyor ve bu durum pek çok sektörde fiyat artışlarına yol açıyor. İran, küresel fıstık üretiminin ikinci en büyük oyuncusu konumunda ve üretimdeki artışa yön veren ülkeler arasında ABD’nin elinde olan üretim kapasitesi belirleyici konumda. Türkiye ise yıllık üretim sıralamasında üçüncü sırada bulunuyor.
Bir yıl içinde “var yılı” ve “yok yılı” döngüsü olarak adlandırılan ağaç verimi, Antep fıstığında bir sezon üretimin çoğalmasına karşılık bir sonraki sezonda büyük düşüşler yaşanmasına yol açıyor. 2025 sezonu da bu dengesizlikle karşı karşıya kalmış ve iklim kaynaklı zararlar ile birleşen baskılar nedeniyle oldukça düşük çıktı. Temmuz ayında hasattan sonra şu anki süreçte stoklar da düşüş eğilimini izledi.
Manipülasyon endişeleri Tarım ürünlerinde piyasa hareketliliğini kendi çıkarlarına göre yönlendirme riski her zaman altında hissediliyor. Stok tutan büyük şirketler ve bazı aktörler, savaş etkilerini kullanarak fiyatları manipüle etmeye çalışabildiği yönünde uyarılar yapılıyor. Tüketiciler ise özellikle bu süreçte yüksek fiyatlar karşısında temkinli davranmalı ve gereksiz alımlardan kaçınmalıdır.
İç piyasa ve dış etkenler İstanbul Ticaret Odası’na bağlı uzmanlar, savaş öncesi dönemde de verimin düşük olduğunu vurguluyor. Üretimdeki iklim sorunlarıyla birlikte yıl sonunda piyasanın nispeten daralacağı öne sürülüyor. İran’ın sevkıyatta yaşadığı azalma da fiyatları etkileyen unsurlar arasında. Ancak İran’ın doğrudan ihracatını sınırlayan yaptırımlar, ABD tarafındaki nakliye sorunları ve enerji maliyetleri gibi etkenler de piyasaya yansıyan unsurlar arasında yer alıyor. İç piyasada ise tatlı ürünlere yönelik talep genelde yerli üretimle karşılanıyor; baklava gibi ürünlerde Antep fıstığı kullanımı hâlâ kritik bir rol oynuyor.
Gelecek için dikkat çekici noktalar Bloomberg’in analizine göre, İran’daki mahsulün 2025 için daha düşük geleceği hesaplanıyor. Son yıllarda Antep fıstığı üretiminde görülen düşüş, çöl ile bahçeler arasındaki yakınlaşma, su kaynaklarının kısıtlanması gibi temel sorunlarla ilişkilendiriliyor. Bu zorlukları aşmak için tarımsal üretimde yeni sistemlerin uygulanması üzerinde çalışılıyor; ancak savaşın devamı, bu çabaların etkinliğini belirleyecek önemli bir faktör olarak karşımızda duruyor.