Fomalhaut’un çevresinde meydana gelen devasa çarpışmalar, bilim insanlarını uzun zamandır meşgul eden bir merakın perde arkasını bugüne taşıdı. Yıldızın etrafında, iki gezegenimsinin çarpışmasıyla oluşan toz bulutları, doğrudan gözlemlenen en büyük kozmik olaylar arasına girdi. Bu olaylar, ilk kez 2004 yılında ve ardından 2023 yılında tespit edildi; her ikisi de Dünya-dışında bir yıldız çevresinde kaydedilen en büyük çarpışmalar olarak kayıtlara geçti.
Baş yazarlıktan Kaliforniya Üniversitesi Berkeley’deki astronom Paul Kalas, bu olaylar için şu sözleri paylaştı: “İki gezegenimsinin çarpışması ve bunun ortaya çıkarttığı toz bulutu, ev sahibi yıldızdan gelen ışığı yansıtmaya başlıyor.” Kalas, çarpışan cisimleri doğrudan göremesek de, bu yıkıcı süreçten geriye kalan izlerin net biçimde ayırt edilebildiğini vurguluyor.
Görüntülenen toz kuşağı, torsiyonlu zamanlarda benzer çarpışmalarla adeta ışıldayan bir yapı olarak tasvir ediliyor; bilim insanlarına göre önümüzdeki on binlerce yıl boyunca bu kuşak, Uzay’da yanıp sönen yılbaşı ışıkları gibi parlayacak. Çarpışmalar, gezegen ve uyduların oluştuğu erken evrelerde sıkça görüldüğü halde, bunları doğrudan izlemek son derece güç bir iş olarak kaldı.
Çarpışan cisimlerin yaklaşık boyutu: 60 kilometre. Yapılan analizler, hem 2004 hem de 2023 olaylarında parçalanan yapıların en az 60 kilometre çapında olduğunu ortaya çıkarıyor. Bu, Dünya’ya 66 milyon yıl önce çarpan büyük gök cisminin büyüklüğünün en az dört katı demek; gezegenimsimler olarak adlandırılan ve asteroitler ile kuyruklu yıldızlar arasındaki bir boyuta sahipler. Pluto gibi cüce gezegenlerden daha büyük, fakat tam anlamıyla gezegen değil görüntüler olarak ölçeklendirilmiş bu yapılar, gezegen oluşum süreçlerinin arka planını aydınlatan anahtarlar olarak kabul ediliyor.
Kal as’ın Fomalhaut sistemiyle olan bağı 1993’e uzanıyor; amacı, gezegen oluşumunun gerisine düşen enkaz disklerini incelemek. Yaklaşık 440 milyon yaşında olan bu genç yıldız, Güneş Sistemi’nin gençlik evrelerini anlamada önemli bir referans olarak kabul ediliyor. 2008’de NASA’nın Hubble Uzay Teleskobu ile yıldızın çevresinde bir enkaz diski keşfedildi ve görünür ışıkta ilk kez doğrudan görüntülenen ötegezegen olarak duyurulan Fomalhaut b adını taşıdı. Ancak zamanla bu noktaların gezegenler değil, gezegenimsilerin çarpışması sonucu oluşan toz bulutları olduğu anlaşıldı.
Science dergisinde yayımlanan yeni çalışma, 2023 yılında Fomalhaut çevresinde yeniden benzer bir parlak kaynağın ortaya çıktığını ve bu bulutun da tıpkı 20 yıl önceki gibi yeni bir çarpışmanın ürünü olduğunu ortaya koyuyor. Hubble verilerine dayalı analizler, 20 yıl arayla gözlemlenen iki toz bulutunun konum ve hareketlerini karşılaştırarak, enkaz kuşağında çarpışmaların sıklığı ve bu çarpışmaların gezegen oluşum süreçlerini nasıl şekillendirdiği konusunda güçlü ipuçları sağlıyor. Bu gelişmeler, gezegen sistemlerinin evrimini anlamamız için şimdiye kadar elde edilen en somut kanıtlar arasında değerlendiriliyor.