İstanbul’un simge binalarından olan Haydarpaşa Garı ile Sirkeci Garı’nın geleceği üzerine süregelen tartışmalar, kent kimliğinin nasıl korunacağı meselesini yeniden gündeme getiriyor. 19 Haziran 2013’te Ankara–İstanbul YHT ve Marmaray projesinin inşası nedeniyle gardaki tren seferleri kısmen durdurulmuş, Temmuz 2014’te ise tamamen askıya alınmıştı. Restorasyon çalışmalarının sürdüğü dönemde peronların altında Kalkedon’a ait antik kalıntılar bulunmuş ve arkeolojik verilerin ışığında bölgenin arkeopark olarak korunması ve kalıntıların yerinde sergilenmesi kararlaştırılmıştı. Bu süreç sonrasında Haydarpaşa ve Sirkeci binaları, demiryolu işlevinden bağımsız alanlar olarak Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredildi ve 29 yıllık bir süre için kullanıma açıldı.
Gelen süreçte Haydarpaşa Garı ve lojmanlarının tahliyesi tamamlandı ve tesisler yaklaşık 4530 gündür kapalı durumda. Bakanlık yetkililerinin yakın zamanda yaptığı açıklamalar ise bu alanların “kültür ve sanat adası” olarak yeniden düzenleneceğini gösteriyor. Ancak Haydarpaşa Dayanışması, ortak hafızanın bir tren istasyonu gibi somut bir mekanda sınırlı olmadığını vurgulayarak bu yaklaşımı eleştiriyor. Toplumsal belleğin mekânsal birikimini korumanın, yalnızca yapıların işlev değişikliğiyle değil, işçi ve emekçi topluluklarının yaşadığı yaşam pratikleriyle de bağlantılı olduğunu savunuyorlar.
Bu tartışmada öne çıkan görüşler, kentin kimliğini oluşturan unsurların sadece fiziksel mimariden ibaret olmadığı yönünde. Yeryüzünün iki kıtasını birbirine bağlayan İstanbul’un hafızasının, binaların ötesinde, orada çalışanların, öğrencilerin ve göçmenlerin hatıralarını içinde taşıdığına işaret ediyorlar. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yaklaşımıyla, mevcut mirasın koruma amacıyla modern bir işlev kazandırılması gerektiği yönünde, farklı uzmanlardan gelen değerlendirmeler bu hedefin nasıl ve hangi ölçülerle gerçekleştirilmesi gerektiğini tartıştırıyor.
‘Gelecek kuşaklara aktarılmalı’ ifadesiyle ortaya konan görüşler, kent belleğinin yaşamla kurduğu bağı güçlendirmeyi öne çıkarıyor. İlber Ortaylı ve Nezih Başgelen gibi uzmanlar, Haydarpaşa ve Sirkeci’nin yalnızca mimari değerler taşıdığını değil, birer toplumsal bellek mekânı olduklarını vurguluyorlar. Onlar için bu alanlar, kent kimliğinin atardamarı olarak korunmalı ve gelecek kuşaklara aktarılmalıdır. Aynı zeminde, Gürol Sözen de kent kimliğinin yalnızca yapılarla sınırlı olmadığını; sanatın, edebiyatın ve müziğin de bu kimliğin ayrılmaz parçaları olduğuna dikkat çekiyor.
‘Lokanta ya da otel yapmasınlar!’ çağrısı ise, mekanın özsel değerinin korunması gerektiğini ifade ediyor. Burada bir yasal ve etik tartışma da söz konusu; kamunun ortak alanının özel projelere devredilmesi, kent mirasının korunması açısından dikkatle ele alınmalı. Uzmanlar, Haydarpaşa ve Sirkeci’nin çağdaş kullanıma açılırken bile, emekçi geçmişine saygı gösterilmesini ve toplumsal hafızanın kalıcı bir koruma alanında yüceltilmesini talep ediyorlar. Bu bakış açısı, kentin sadece fiziksel dokusunu değil, orada yaşayan insanların deneyimlerini ve dayanışma tarihini de kapsayan bütüncül bir miras anlayışını savunuyor.
Sonuç olarak, Haydarpaşa ve Sirkeci Garları üç temel çerçevede düşünülüyor: bir yandan kent belleğini zenginleştiren kültürel ve sanatsal etkinlikler için kullanılabilir alanlar olarak değerlendirilirken, diğer yandan bu alanların ambalajı ve işlevi üzerinden toplumsal adalet ile mirasın korunması arasındaki dengeyi kurmak. Bu süreçte emek sınıfının hafızasıyla kent kimliğinin kesişimini korumak, tartışmanın en kritik noktalarından biri olmaya devam ediyor.