Günlük yaşamın koşuşturması çoğu zaman bedenin kendi denge kurma becerisini sorguluyor. Endokrinoloji Uzmanı Uzm. Dr. Aysel Mammadyarzada, metabolizmanın sadece kilo değişimleriyle sınırlı olmadığını, enerji üretiminden hücresel yenilenmeye kadar uzanan bir dizi biyokimyasal sürecin toplamı olduğuna dikkat çekti. Yaş, cinsiyet, genetik yapı, beslenme alışkanlıkları, kas kütlesi ve fiziksel aktivite düzeyi gibi pek çok faktör metabolizma hızını etkiliyor. Metabolizmayı doğrudan ölçen tek bir test olmamakla birlikte, bazı durumlarda insülin, tiroit ve cinsiyet hormonlarına bakılarak anormallikler tespit edilebiliyor.
Uzman, sağlıklı bir metabolizmanın ana hatlarını paylaşırken doğru yaşam tarzı düzenlemelerinin bu dengenin korunmasına yardımcı olacağını ifade etti: düzenli uyku, üç ana ve iki ara öğünle dengeli beslenme, düzenli hareket, yeterli su tüketimi ve gerektiğinde hormon/kan tetkiklerinin yapılmasıyla kişiye özel bir planın şart olduğu vurgulandı.
HORMONLARIN ORTAK ÇALIŞMASIYLA KONTROL Metabolizmanın birçok hormonla birlikte işlediğini belirten Mammadyarzada, en önemli olarak görülenler arasında insülin, T3 ve T4 tiroid hormonları, leptin ve ghrelin, östrojen ve testosteron ile kortizol yer alıyor. Bu hormonlardan herhangi birinde görülen değişimin metabolizma dengesini doğrudan etkileyebileceğini belirtti.
İnsülin direncinin kilo verme üzerinde karmaşık bir etkisi olduğuna dikkat çeken uzmanın açıklaması şu şekilde: İnsülin glikozu hücrelere taşıyarak enerji sağlar; fakat uzun süreli yanlış beslenme, hareketsizlik veya aşırı kilonun varlığı bu sistemi bozabilir. Sonuçta hücreler insüline yeterince yanıt veremez, kanda glikoz birikecek ve vücut daha fazla insülin üretir; bu da yağ depolanmasını artırır ve kilo vermeyi zorlaştırır. Bu süreç aynı zamanda karın bölgesinde yağlanmayı tetikleyebilir ve metabolik sendrom riskini yükseltebilir.
Kadınlar ile erkeklerde metabolizmayı etkileyen hormonlar farklılık gösterebilir: östrojen kadınlarda, testosteron erkeklerde kas kütlesi ve yağ dağılımı üzerinde belirleyici rol oynar. Yaş ilerledikçe hormon seviyeleri düşer; menopoz ve andropoz dönemlerinde metabolizma yavaşlayabilir, özellikle karın bölgesinde yağlanma artabilir. Bu dönemde düzenli beslenme ve fiziksel aktivite metabolizma sağlığı için kritik öneme sahiptir.
METABOLİZMANIZ YAVAŞLAMADI, YAŞAM TARZINIZ KÖTÜLEŞTİ Diyerek laboratuvar bulgularının ve klinik belirtilerin sıkça birlikte ele alınması gerektiğini belirten Mammadyarzada, hipotiroidi, insülin direnci, demir ve D vitamini eksikliklerinin sıklıkla karşılaşılan eşlikçi durumlar olduğunu ifade etti. Ancak metabolizmanın yalnızca hormonlarla sınırlı olmadığını vurguladı: genetik yapı, uyku düzeni, stres ve psikolojik durum, sık yapılan düşük kalorili diyetler, fiziksel aktivite yetersizliği ve sosyo-kültürel alışkanlıklar gibi faktörler de etkilidir. Halsizlik, saç dökülmesi, cilt kuruluğu ve kabızlık gibi belirtiler dikkatle değerlendirilmeli; enerji fazlası durumunda yağ depoları dolabilir. Sık sık, az az yeme yaklaşımı bazı kişilerde faydalı olsa da ana öğün-ara öğün düzeni ve her öğünde karbonhidrat, protein ve yağ dengesinin sağlanması kritik önemdedir. Uzun süreli açlık stres hormonlarını artırabilir ve kan şekeri ile insülin dengesini bozabilir. Kafein ise kısa vadede metabolizmayı hızlandırsa da günlük 3-4 fincanı aşmamak gerekir. Takviyeler yalnızca laboratuvar sonuçlarının eksiklik gösterdiği durumlarda önerilir; gereksiz takviyeler beklenen faydayı sağlamaz.