Deprem felaketinin yarattığı yük hafiflemiş değil; Türkiye’nin pek çok kentinde yapıların güvenliği hala endişe yaratıyor. Ülke genelinde milyonlarca konut risk taşıyor ve bazı bölgelerde kentsel dönüşüm çalışmaları hızla sürüyor. Bu süreçte Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın sunduğu destekler vatandaşlara kendi evlerini dönüştürme imkanı sunuyor. Aşağıda, mevcut uygulamaların ana hatlarını ve kimlerin hangi desteklerden yararlanabileceğini özetliyoruz.
1- Hibe ve kredi olanakları Riskli yapı ve riskli alan kapsamındaki maliklere çeşitli kredi ve hibeler sağlanıyor. Dönüşüm kapsamında yıkılıp yeniden inşa edilen konutlar için konut yapım ve edinme kredileri; işyeri için ise yapım ve edinme kredileri bulunuyor. Ayrıca güçlendirme için 320 bin lira kredi imkanı mevcut. Faiz destekli kredilerde, konut kredilerinde yıllık faiz desteği yaklaşık %0,70 olarak uygulanıyor; iki veya daha fazla konutta bu destek oranı düşürücü etkiye sahip. Yeni yılda bu miktarlarda değişiklikler yapılabilir.
2- KDV ve vergi muafiyetleri Evini kendi dönüştüren vatandaşlardan KDV oranı %18 yerine %1 olarak uygulanıyor. Ayrıca dönüşüm kapsamında inşa edilen binalar vergi ve harçlardan muaf tutuluyor; bu, süreci hızlandırmayı amaçlıyor.
3- Yarısı Bizden ve diğer destekler İstanbul’a özel uygulanan “Yarısı Bizden” kampanyasıyla her konut için hibeler ve krediler bir arada sunuluyor. Bir konut için yaklaşık 1,875 milyon TL’lik toplam finansman desteği sağlanırken, ek konutlar için farklı kredi ve hibe miktarları da bulunuyor. Taşınma desteği de dahil edilerek, oturanlar ve kiracılar için farklı paylar uygulanıyor. Geri ödemesiz hibeler, kredide ise ilk yıl faiz dayanıklı olmadan başlıyor ve ödeme planı ruhsat alındıktan sonra 10 yıla yayılıyor; sonraki yıllarda TÜFE’nin yarısı kadar güncelleme yapılıyor.
4- Oturma hakkı sistemi Ödemelerde güçlük yaşayan vatandaşlar için yeni bir model devreye giriyor: oturma hakkı. Bu yöntemde, evin değeri üzerinden tapuda pay sahibi olunması sağlanıyor ve oturma hakkı vatandaşın yaşamı boyunca devam ediyor. Malikin evin değeri üzerinden belirli bir hisseyle yeni bir evde ikamet etme hakkı elde etmesi de mümkün olabiliyor.
5- Kiracıya yönelik destekler Kampanya dışında kalan illerde de kira yardımları sürüyor. İstanbul’da aylık kira desteği yüksek seviyelerdeyken diğer büyükşehirlerde ve illerde farklı tutarlarda destekler uygulanıyor. Kira yardımları riskli yapılarda 18 ay, riskli ve rezerv yapı alanlarında ise 48 aya kadar uzatılabiliyor; bazı durumlarda iki aylık ek ödeme tek seferde yapılabiliyor.
Risk tespiti nasıl yapılır? Bina dayanıklılığını öğrenmek isteyenler için iki temel yol mevcut: hızlı tarama testleri ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından lisanslı firmalarca yapılan risk tespiti. Hızlı tarama genelde belediyeler, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşları tarafından yürütülüyor; mimari plan uyumu, çatlaklar ve yapım yaşı gibi kriterler göz önünde bulundurulur. Resmi risk tespiti ise sadece lisanslı firmalar ya da kamu kurumları tarafından yapılabilir; sonuçlar binanın büyüklüğüne göre yaklaşık 30 gün içinde çıkar ve gerekli önlemler belirlenir. Bu süreçte ekipman, karot örnekleri ve gerektiğinde zemin etüdü gibi adımlar uygulanır.